بازار ارز یکی از حساسترین بازارها نسبت به تحولات سیاسی و دیپلماتیک است. در ایران نیز طی دو دهه گذشته هرگونه خبر مرتبط با مذاکرات هستهای، تحریمها یا توافقهای بینالمللی توانسته است انتظارات فعالان اقتصادی را تغییر دهد و بر نرخ ارز اثر بگذارد. در این میان، نرخ برابری لیر ترکیه و تومان برای بسیاری از فعالان اقتصادی، تجار، گردشگران و سرمایهگذاران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ترکیه یکی از مهمترین شرکای تجاری و مقاصد سفر ایرانیان محسوب میشود.r
اما سؤال اصلی این است که توافقهای سیاسی ایران چگونه میتوانند بر نرخ لیر به تومان اثر بگذارند؟
رابطه سیاست و بازار ارز
نرخ ارز تنها نتیجه عرضه و تقاضای پول نیست، بلکه به شدت تحت تأثیر انتظارات اقتصادی قرار دارد. زمانی که احتمال دستیابی به یک توافق سیاسی افزایش پیدا میکند، بازار معمولاً انتظار کاهش محدودیتهای اقتصادی، بهبود تجارت خارجی و افزایش دسترسی کشور به منابع ارزی را دارد.
در چنین شرایطی، انتظارات مثبت میتواند موجب افزایش عرضه ارز در بازار و کاهش تقاضای سفتهبازانه شود. برعکس، تشدید تنشهای سیاسی معمولاً باعث افزایش تقاضا برای ارزهای خارجی و تضعیف ارزش پول ملی میشود.
چرا توافق سیاسی بر تومان اثر بیشتری نسبت به لیر دارد؟
نرخ لیر به تومان از دو متغیر تشکیل شده است:
- ارزش لیر ترکیه
- ارزش تومان ایران
در عمل، توافقهای سیاسی ایران معمولاً تأثیر مستقیمی بر اقتصاد ترکیه ندارند؛ بنابراین اثر اصلی از سمت تومان ظاهر میشود.
به عبارت دیگر، اگر پس از یک توافق سیاسی ارزش ریال تقویت شود، قیمت لیر به تومان کاهش خواهد یافت؛ حتی اگر ارزش لیر در بازارهای جهانی تغییر چندانی نداشته باشد.
از سوی دیگر، اگر مذاکرات شکست بخورد یا تنشهای ژئوپلیتیکی افزایش یابد، فشار بر بازار ارز ایران بیشتر شده و نرخ لیر به تومان میتواند روندی صعودی پیدا کند.
تجربه برجام و واکنش بازار ارز
بررسی رفتار بازار در دوره توافق برجام نشان میدهد که تنها انتشار اخبار مثبت درباره مذاکرات نیز توانسته بود بر انتظارات بازار اثر بگذارد. حتی در مقاطع مختلف مذاکرات هستهای، معاملهگران با پیشبینی کاهش ریسک سیاسی اقدام به فروش ارز کرده و بازار واکنش کاهشی نشان داده است.
این موضوع نشان میدهد که در بازار ارز ایران، انتظارات گاهی به اندازه واقعیتهای اقتصادی اهمیت دارند و حتی قبل از اجرای عملی توافقها نیز میتوانند بر قیمتها اثرگذار باشند.
نقش تحریمها در تعیین نرخ لیر به تومان
تحریمهای اقتصادی از چند مسیر بر نرخ ارز اثر میگذارند:
1. کاهش درآمدهای ارزی کشور
2. محدود شدن دسترسی به منابع مالی بینالمللی
3. افزایش هزینه مبادلات تجاری
4. رشد نااطمینانی در فضای اقتصادی
مطالعات دانشگاهی متعددی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با افزایش نرخ ارز، رشد تورم و کاهش ارزش ریال همراه بوده است.
در نتیجه، هر توافقی که بتواند بخشی از این محدودیتها را کاهش دهد، به صورت بالقوه زمینه تقویت ارزش تومان را فراهم میکند.
آیا توافق به تنهایی باعث کاهش نرخ لیر میشود؟
پاسخ کوتاه این است: نه همیشه.
اگرچه توافق سیاسی میتواند فشار روانی بازار را کاهش دهد، اما نرخ لیر به تومان تحت تأثیر عوامل دیگری نیز قرار دارد:
- سیاستهای پولی بانک مرکزی ایران
- نرخ تورم داخلی
- درآمدهای نفتی
- وضعیت تجارت خارجی
- شرایط اقتصادی ترکیه
- نرخ بهره در دو کشور
بنابراین توافق سیاسی را باید یکی از عوامل اثرگذار دانست، نه تنها عامل تعیینکننده.
سناریوهای محتمل برای آینده
سناریوی اول: توافق پایدار و کاهش تنشها
در این حالت احتمال افزایش دسترسی ایران به منابع ارزی، رشد تجارت خارجی و بهبود انتظارات اقتصادی وجود دارد. نتیجه احتمالی میتواند تقویت نسبی تومان و کاهش نرخ لیر به تومان باشد.
سناریوی دوم: توافق محدود یا موقت
در این سناریو بازار ممکن است واکنش اولیه مثبتی نشان دهد، اما در صورت نبود تغییرات اقتصادی ملموس، اثر توافق به تدریج کاهش پیدا خواهد کرد.
سناریوی سوم: شکست مذاکرات و افزایش تنشها
افزایش نااطمینانی سیاسی معمولاً باعث رشد تقاضا برای ارزهای خارجی میشود. در چنین شرایطی احتمال افزایش نرخ لیر به تومان نیز وجود دارد.
جمعبندی
نرخ برابری لیر ترکیه و تومان تنها تابع وضعیت اقتصاد ترکیه نیست، بلکه به شدت از تحولات سیاسی و اقتصادی ایران تأثیر میپذیرد. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که اخبار مربوط به مذاکرات، تحریمها و توافقهای بینالمللی میتوانند انتظارات بازار ارز را تغییر دهند و مسیر حرکت نرخها را تحت تأثیر قرار دهند.
با این حال، توافق سیاسی زمانی میتواند اثر پایدار بر نرخ لیر به تومان داشته باشد که همراه با بهبود شاخصهای اقتصادی، افزایش درآمدهای ارزی و تقویت اعتماد فعالان اقتصادی باشد. در غیر این صورت، تأثیر آن بیشتر جنبه روانی و کوتاهمدت خواهد داشت.
